ในการไปเยือนโรงเรียนโมเสก (Mosaic) ครั้งล่าสุด นีลสวมเสื้อยืดที่สกรีนว่า “Play in the dirt” (เล่นกับดิน) ซึ่งอาจเป็นอุปมาของปรัชญาการเรียนรู้แบบลงมือทำของโรงเรียนแห่งนี้ก็ว่าได้ แทนที่จะเรียนรายวิชาแยกส่วนตามเสียงออดทุกชั่วโมง นักเรียนที่โมเสกเรียนรู้ผ่านธีมประจำเทอม ซึ่งเป็นทั้งกรอบและแรงบันดาลใจของการสอนทั้งหมด และสำหรับเทอมสุดท้ายของปี 2568 ธีมนั้นคือ “ต้นกำเนิด” (Origins)
ในคาบเปิดเทอม เด็ก ๆ อายุตั้งแต่ 5 ถึง 15 ปี นั่งขัดสมาธิบนพื้น ขณะที่คุณครูแต่ละคนผลัดกัน “ขายไอเดีย” วิชาของตนให้นักเรียนฟัง โดยทุกวิชาถูกร้อยเข้ากับธีมต้นกำเนิด เช่น ต้นกำเนิดของเงิน (เศรษฐศาสตร์) ต้นกำเนิดของตัวคุณ (สังคมวิทยา) และต้นกำเนิดของจักรวาล (ดาราศาสตร์) รวมถึงเพอร์มาคัลเชอร์ในสองรสชาติ คือต้นกำเนิดของรสชาติอาหาร และต้นกำเนิดของความมั่งคั่ง ซึ่งเน้นเรื่องความเข้มแข็งยืดหยุ่นของชุมชน
ฟังดูเป็นเรื่องล้ำลึกเกินวัยสำหรับเด็กอายุห้าขวบอยู่สักหน่อย แต่เด็ก ๆ กลับเต็มไปด้วยพลังและความกระตือรือร้น คุณครูแต่ละคนจบการนำเสนอด้วยประโยคว่า “ครูหวังว่าหนูจะมาเรียนวิชาของครูนะ” ภาพสะท้อนของวิถีที่นักเรียนเป็นผู้วางแผนเส้นทางการเรียนรู้ของตนเอง
โรงเรียนแห่งนี้ร่วมก่อตั้งโดยนีล กับฟรานเซส อันเดอร์วูด ชาวนิวซีแลนด์ ในช่วงแรกจดทะเบียนเป็นโรงเรียนสอนภาษา แต่เมื่อจำนวนนักเรียนเพิ่มขึ้นและทิศทางค่อย ๆ ชัดเจน จึงกลายเป็นศูนย์การเรียนรู้แบบนอกขนบ
ฟรานเซสอธิบายว่า แม้โรงเรียนจะเดินตามหลักสูตรแกนกลางของไทย แต่วิธีสอนนั้นต่างออกไป ทั้งช่วงวัยและรายวิชาถูกหลอมรวมเข้าด้วยกัน เป็นแนวคิดส่งเสริมการเรียนรู้ที่ผู้เรียนกำหนดเอง ซึ่งพวกเขาเรียกว่า “ไอเดย์” (I-Day)
มันใกล้เคียงกับแนวคิดการเรียนรู้ตามธรรมชาติและโฮมสคูล ในครอบครัว เด็ก ๆ ไม่ได้ถูกแบ่งแยกตามอายุ พวกเขาเรียนรู้จากทั้งคนที่เด็กกว่าและโตกว่า และความรู้คือการออกสำรวจที่ไม่ถูกจำกัดอยู่ในวิชาใดวิชาหนึ่ง
นีลเล่าว่า แนวคิดวันบูรณาการนี้เกิดขึ้นสมัยที่ทั้งคู่สอนอยู่ที่โรงเรียนสาธิต “พิบูลบำเพ็ญ” มหาวิทยาลัยบูรพา ในระดับประถม
“เราคิดค้นไอเดย์ หรือ ‘วันบูรณาการ’ ขึ้นมาในวันที่ครูไม่พอและต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ผลออกมาดีมาก เราจัดคาบเรียนกันที่สนามเด็กเล่น และใช้การเรียนรู้ที่ผู้เรียนกำหนดเอง ช่วงแรกเด็ก ๆ ถึงกับร้องไห้! พวกเขาโวยวายว่า ‘บอกหนูสิว่าต้องทำอะไร หนูต้องเรียนอะไร’ แต่ไม่นานนัก พวกเขาก็โอบรับการเรียนรู้แบบกำหนดเองอย่างเต็มใจ”
ฟรานเซสขยายความว่า “หัวใจอยู่ที่การให้ทักษะการเรียนรู้และการสร้างอุปนิสัย เราอยากให้ผู้คนคิดและใช้เหตุผลด้วยตัวเอง เพื่อการเรียนรู้ตลอดชีวิต”
ขณะที่ความสนใจของฟรานเซสอยู่ที่การศึกษาทางเลือกหลากรูปแบบ นีลมีจุดโฟกัสที่เฉพาะเจาะจงกว่า นั่นคือความสนใจตลอดชีวิตในเพอร์มาคัลเชอร์
นีลเป็นนักเรียนเพอร์มาคัลเชอร์รุ่นแรก ๆ ของโลก โดยเข้าคอร์สตั้งแต่ต้นปี 2523 ที่เบิร์กลีย์ กับบิล มอลลิสัน หนึ่งในผู้ร่วมให้กำเนิดศาสตร์นี้ ขณะเดียวกัน เส้นทางอาชีพอันหลากหลายของเขาในกองทัพเรือ ซึ่งครอบคลุมทั้งสมุทรศาสตร์ วิศวกรรม และอีกสารพัด ก็ได้รับอิทธิพลจากความสนใจในเพอร์มาคัลเชอร์ตั้งแต่วัยหนุ่ม เมื่อเขา “ปักหลัก” กับสาขาวิชาหนึ่งในที่สุด มันคือฟิสิกส์ โดยเชี่ยวชาญด้านอุณหพลศาสตร์ และเจาะจงยิ่งขึ้นคือฟิสิกส์เชิงนิเวศ ผู้ปฏิบัติเพอร์มาคัลเชอร์ขั้นสูงย่อมมองออกถึงความสอดคล้องกับแรงบันดาลใจยุคแรกของแนวคิดการออกแบบเพอร์มาคัลเชอร์
ในปี 2550 หรือราวยี่สิบปีก่อน หลังรับราชการทหารเรือมาเกือบสามสิบปี เขากับสุ (Su) ภรรยา ได้ซื้อที่ดิน 6 ไร่ (1 เฮกตาร์) ในเมืองชายทะเลศรีราชา เขาตัดสินใจว่าคุณูปการที่ดีที่สุดที่เขาจะมอบให้เพอร์มาคัลเชอร์ได้ อยู่ในอาณาเขตของการศึกษาและวัฒนธรรม
“ในชีวิตทหารเรือ ผมสั่งสมความเชี่ยวชาญด้านการศึกษาไว้มาก รวมถึงการพัฒนาหลักสูตร ซึ่งต่อยอดขึ้นอีกเมื่อได้รับตำแหน่งศาสตราจารย์ด้านวิทยาการทหารเรือ วาระสุดท้ายของผมคือผู้อำนวยการฝ่ายการฝึกนานาชาติของกองทัพเรือ ซึ่งควบตำแหน่งกำกับดูแลการจัดตั้งกระทรวงศึกษาธิการของอัฟกานิสถาน ประสบการณ์นั้นทำให้ผมตระหนักอย่างถ่องแท้ว่า สิ่งใดก็ตามที่ควรปรับปรุงในชาติหรือวัฒนธรรมใด จุดที่แก้ได้ผลที่สุดน่าจะอยู่ที่การศึกษาระดับประถมและมัธยม
ความคิดนี้สะท้อนอยู่ในทุกสิ่งที่ผมทำ และเพอร์มาคัลเชอร์ก็อยู่ในใจผมเสมอ
“ครั้งหนึ่งเราจัดแข่งระหว่างควายกับรถไถ เพื่อเตรียมแปลงปลูกข้าว รถไถชนะจริง แต่เด็ก ๆ ได้เรียนรู้ว่าควายมีข้อดีอย่างอื่น หนึ่งในนั้นคือควายผลิต ‘อึ’ ที่เอาไปทำปุ๋ยได้
“การได้พูดคำว่า ‘อึ’ ในห้องเรียน ถือเป็นความฝันเล็ก ๆ ของเด็ก ๆ เลยทีเดียว” นีลเล่า
“สุดท้ายเด็ก ๆ ทำเพาเวอร์พอยต์วิเคราะห์เปรียบเทียบผลการแข่งขัน แล้วถามผมว่า PPT ย่อมาจากอะไร ผมตอบว่า ‘Powerful Poo Training’ (การฝึกอึทรงพลัง) กว่าพวกเขาจะรู้ว่า PPT ย่อมาจากอะไรจริง ๆ ก็ผ่านไปหลายปี!”
นีลกับฟรานเซสพูดอยู่บ่อยครั้งว่า เด็ก ๆ ทำอะไรได้มากกว่าที่ผู้ใหญ่หลายคนคิด หากพวกเขาได้รับโอกาส
“เราเคยมีนักเรียนชาวมองโกเลียวัยแปดขวบที่สร้างกระโจมเกอร์ได้ทั้งหลัง”
การเรียนรู้คือแก่นแท้ของเพอร์มาคัลเชอร์ เมื่อเราสอนเด็ก ๆ ให้รู้วิธีเรียนรู้ พวกเขาย่อมก้าวไปข้างหน้าอย่างมั่นใจ และสร้างความเปลี่ยนแปลงที่มีความหมายให้โลกได้